Ordeloze wereldorde

Weekendreisje naar Weimar

Mijn publiek toen ik een column voorlas

Ha T.,

Het vervelende van deze tijd is dat er niet één nieuwe Hitler is, maar dat er wel drie of vier zijn, volgens mij. Poetin, Trump, Kim Jong-Un, Xi (jij verwacht dat ik nu met Netanyahu aankom, maar dat doe ik niet) - er zijn er vast meer, maar ik volg Afrika niet zo goed en daar zitten ongetwijfeld een paar rebellenleiders die meer land willen hebben en daartoe bepaalde bevolkingsgroepen martelen in kampen. De machtswellusteling ziet de doden die hij maakt als overwinningstrofeeën, hij wordt geil van het parfum van lijken en van bewondering heeft hij nooit genoeg. Machtswellust is een virus dat de ogen blind maakt voor menselijke wezens en de hersens laat koken van woede door rancune.

Nieuwe Hitlers. Of is dat een incorrect beeld? Mag ik de wereldleiders met Hitler vergelijken of liever niet? Zeg jij het maar. Mag ik ze wel nieuwe fascisten noemen? Of is dat ook onzin? Is Xi een gevaarlijke communist? Houdt hij niet nog van wijlen Mao die pakweg zo’n 60 miljoen doden op zijn geweten heeft? Dat deze tijden verwarrend zijn is niet zo erg, maar dat je soms niet weet wat je wel of niet mag zeggen, maakt onzeker. Dit is het tijdperk waarin men je expres verkeerd wil begrijpen.

Er wordt gesproken over een nieuwe wereldorde die aan het ontstaan is en dat zou best kunnen. Ik herinner me dat mijn vader vertelde over Duitsland rond 1900 en de Duitse cultuur. Die was leidend. Duitsland was voor Nederland het centrum van de wereld en Frankrijk en Engeland streefden ernaar dat ook te zijn. Mijn verstandige vader had later oog voor het opkomend fascisme, want hij vond de Duitsers te veel met zichzelf ingenomen, ze hadden geen aandacht meer voor wat er gebeurde in de buurlanden. Politiek wel, maar de Teutonen wilden niet weten wat er op het gebied van de kunsten aan de hand was. Zij hadden immers: Bertold Brecht, Thomas Mann, Heidegger, Bauhaus… De Weimarrepubliek (1918-1933) was volgens vaderlief in feite een hoogtepunt van iets dat hij zag als beschaving. De vrouw emancipeerde, Joden werden niet gediscrimineerd. Men ging in de jaren dertig van de vorige eeuw naar Berlijn zoals wij, dertig, veertig jaar later, naar Parijs, New York en Londen reisden. Maar de Duitsers hadden de Eerste Wereldoorlog verloren en waren daar gefrustreerd over, er was grote armoede, waar men liever niet naar keek. (Ik was laatst trouwens in Parijs… Bij het binnenkomen ontwaarde ik al de enorme tentenkampen met asielzoekers; toen we onze auto wilden parkeren in de garage bij St Denis werd ons geadviseerd dat niet te doen vanwege de vele inbraken…) Men dacht destijds dat Hitler klein zou blijven. Mijn vader en zijn vrienden konden gewoon niet geloven dat men in Hitler zou blijven geloven, terwijl er (midden jaren dertig van de vorige eeuw) op de Universiteit van Leiden al liefhebbers van Hitler rondliepen.

Niemand kan ooit voorspellen. Je kunt bij toeval gelijk krijgen.

Het grote Duitse rijk duurde maar even en na de oorlog werd het een klein rijkje dat leed aan schizofrenie. De ene persoonlijkheid heette Oost, de andere West. Ik heb destijds beide bezocht. Je hebt geen idee hoe groot het verschil was. Oost was eenzaam, lelijk en benauwd. West was rijk, luidruchtig en alert. Bang voor herlevend fascisme en het communisme dat ze konden ruiken als de wind verkeerd stond. Toen ik na de Wende Berlijn (in 1990) opnieuw bezocht, voelde ik meteen het gigantische minderwaardigheidscomplex van Oost. Hoe ik dat voelde? Alles leek tweedehands, ook al was het nieuw. Nogal wat straten waren opgebroken en de mode leek flets door de fletse winkels met nog vooroorlogse verlichting.

Maar goed, wat heb je aan dit particuliere gezever van mij? Nou, jij houdt ook van geschiedenis. En wij beiden praten vaak over “deze tijd” en of die duidt op een naderende oorlog. (Jij wil niet dat ik dat zo vaak schrijf, want het wordt dan een selffulfilling prophecy.) Maar ik zal je een geheim verklappen: ik ben constant onzeker over mijn eigen gedachten en opvattingen. Domweg door de ruzies die ik krijg. Ook met jou. Ben ik een sluimerende fascist omdat ik deze tijd “te rijk” vind? (Met “rijk” bedoel ik “riche” - het heeft een groot vetgehalte, te veel suiker, het gerecht is te machtig.) Ben ik een nazi omdat ik achter Israël sta? Omdat ik JA21 heb gestemd (en daarvoor jaren niet) omdat Annabel Nanninga geweldig overtuigend schrijft en Diederik Boomsma een ware politieke intellectueel is? Fortuyn werd vermoord, maar anders had ik zeker op hem gestemd. En radicaal-links… Tja, ik heb ooit SP gestemd, en ook PvdA en VVD en ik heb ooit Partij van de Dieren overwogen omdat ik… inderdaad, ik meende dat dieren een stem moesten hebben. Dus ik heb links genoeg gesteund. Ik zeg je ook heel eerlijk en in het geheim dat ik niet snap dat een zelfstandig kunstenaar links kan zijn. Als schrijver wil ik vrijheid en geen gelijkheid. Die gaan niet samen. Ik wil me onderscheiden door mijn werk. Maar goed, dat is misschien ouderwets. Het spijt me, ik hou van ouderwets. (Daar zeg ik zoiets: ik heb vanmiddag weer eens twee grammofoonplaten gekocht. Ik wil alles op zo’n plaat bekijken. Ik wil de naald op bijzondere nummers zetten, ook al geeft dat krassen. Zo’n lp is een vorm van bezit waar ik enigszins gelukkig van word en dat kan een stomme speellijst mij niet geven. Ik wil eigenlijk ook een auto met versnelling, al hebt ik nu een automaat. En ik betreur het dat ik niet meer op een schrijfmachine kan schrijven. Wel schrijf ik mijn stukken en deze brief met een vulpen voordat ik haar in de computer zet, maar ik ken maar één winkel in Amsterdam waar ik nog een vulpen kan kopen.) Op welke tijd “rijmt” deze tijd? En zijn die regeringsleiders die ik heb genoemd inderdaad de nieuwe Hitlers? Hoe komt het dat men “fascist” wel een scheldwoord vindt en “communist” bijna een eretitel? Is vriendschap inderdaad een illusie? Ik snap goed waarom mensen dat vinden, dus ik vrees van wel. Net als liefde een illusie is. En God. En vrijheid. En democratie. En fascisme en communisme en woede… En alles wat ik niet in mijn handen kan nemen, of waar ik mijn wang tegenaan kan leggen, of waar ik tegenaan kan trappen. Maar een mens heeft illusies nodig om niet meteen te willen sterven. Leven en dood zijn zeker geen illusies, maar zouden juist illusies moeten zijn. Is ziekte een illusie? Ik kan het niet vastpakken, ik kan het niet koesteren of er tegenaan trappen. Is een ziekte hebben niet net als liefde voelen, of jaloezie, of haat? Zijn niet al mijn opvattingen illusies? Neem jij mijn illusies zo kwalijk dat je (eventueel) niet meer met mij om zou willen gaan ? Daarover een volgende keer. Maar alleen als jij erom vraagt.

Liefs, Theodor… Ik koester overigens nog de illusie dat wij….

Kort verhaal

Huwelijksnacht

Toevallig zaten ze in hetzelfde uitstekende hotel. Dat hadden de ouders van de bruid zo geregeld. Om twee uur ’s nachts - de jeugd was nog aan het dansen -  zag hij zijn ex het hotel binnenkomen. Alleen.
“Iets drinken in de bar?’’
“Is die nog open?’’ vroeg ze.
“Dat is een ja,’’ zei hij.
Ze hadden elkaar sinds de scheiding - meer dan vijftien jaar geleden - alleen gezien - en hartelijk en beleefd tegen elkaar gedaan - op de verjaardag van hun zoon. Ze kenden elkaars nieuwe liefde.
“Waar is je man?’’ vroeg hij.
“Die is naar huis… Z’n werk. Ik kon natuurlijk niet weg. En waar is Els?’’
“Die slaapt.’’
Ze raakten aan de praat en om half vier gingen ze met elkaar naar bed.
“We zijn dronken,’’ zei z’n ex.
“We zijn dronken, ‘’ herhaalde hij. Hij stond op, liep naar de minibar, haalde daar een klein flesje champagne uit en schonk die uit in twee glazen die op het koelkastje stonden.
Ze proostten.
“Dit is idioot,’’ zei ze.
“Ja, het is belachelijk.’’
“Ik heb geloof ik nog nooit iemand zo gehaat als jou,’’ zei ze.
“Waarom?’’
“Niet hierom… Maar omdat je loog om alles en onbetrouwbaar was en ik wist dat je niet zou veranderen. Mannen zoals hij veranderen niet.’’
“Jawel!’’
“Wat doe je nu dan?’’
“Vreemdgaan met je ex vind ik niet echt vreemdgaan,’’ zei hij.
“Ja, nu herken ik je weer. Op alles een antwoord en jij hebt nooit schuld.’’
“Zeg dat nou niet… Was het niet weer fijn… als vanouds?’’
Z’n ex sloot even haar ogen.
“Dat was het… Het was als vanouds. En daarom voel ik me nou vies en schuldig. Maar inderdaad. Ook voldaan…En. droevig. Misschien dat wel het meest… droevig…’’
“Droevig? Om genot? Van een paar minuten?’’
Z’n ex schudde haar hoofd en haalde even haar schouders op.
“Nee…Neel… Maar ik ben er weer ingetrapt. Ik heb me weer door je laten verleiden. Na vijftien jaar. We drinken wat in de bar, we praten over vakanties in Zuid-Engeland en over onze vakanties in Frankrijk en je raakt mijn arm aan… en ik val weer voor je. En nou voel ik me slecht, besodemieterd. Ik mag je en ik haat je. Ik voel me eigenlijk precies zoals op de dag toen ik je verliet.’’
Hij zei niets terug, keek op zijn horloge, gaf haar een kus en sloop om kwart over vier, net als 35 jaar geleden, haar kamer uit, toen een studentenwoning.
Els werd wakker.
“Waarom ben je zo laat?’’ vroeg ze.
“Ik ben gebleven tot het feest was afgelopen.’’
“En? Hoe was het nog?’’
“Jammer dat je er niet was.’’
“Al die lichten… Ik kreeg migraine.’’
“Ja, ik weet het. Ga maar weer snel slapen.’’
Hij kleedde zich uit en voordat hij naast z’n vrouw ging liggen, zag hij dat z’n ex hem een berichtje had gestuurd.
“Schoft!’’ las hij.

De column van Koos

Weten is eten is geweten

Lees De Truc van Ferdinand Hania **** en De huilende gorilla: ****